شدند و از آنجا به سامرا رفتند . « 1 » از آن‌جايى كه در دوران عباسيان ، شيعيان در مناطق گوناگون و سرزمين‌هاى دوردست پراكنده بوند ، ائمهء اطهار عليهم السّلام اقدام به بنيان‌گذارى نهاد وكالت كردند و در نقاط گوناگون و شهرهاى گوناگون نايبان و وكيلانى براى خويش برگزيدند ، تا رابط ميان آنان و شيعيان باشند . اين مطلب از زمان امام صادق عليه السّلام شروع شد . آن‌گاه كه كنترل دستگاه خلافت بر ائمهء اطهار عليهم السّلام شدت مىيافت و دسترسى شيعيان به امامان‌شان مشكل مىشد ، نهاد وكالت و نقش وكيلان پررنگ‌تر مىشد . در كتاب تاريخ عصر غيبت آمده است : « مهم‌تر از همه تقويت و گسترش سازمان مخفى وكلا است . سازمانى كه از دوره امام صادق عليه السّلام پىريزى شده و در دوره عسكريين با شتاب بيشتر رو به گسترش گذاشت » . « 2 » استاد پيشوايى در اين مورد مىنويسد : « شرايط بحرانى كه امامان شعيه در زمان عباسيان با آن روبه‌رو بودند ، آنان را واداشت تا ابزارى جديد براى برقرارى ارتباط با پيروان خود جست‌وجو كنند . اين ابزار چيزى جز شبكه ارتباطى وكالت و تعيين نمايندگان و كارگزاران در مناطق گوناگون توسط امام نبود . هدف اصلى اين سازمان جمع‌آورى خمس ، زكات ، نذر و هدايا از مناطق گوناگون توسط وكلا و تحويل آن به امام و نيز پاسخگويى امام به پرسشها و مشكل‌هاى فقهى و عقيدتى شيعيان و توجيه سياسى آنان توسط وكيل امام بود . اين سازمان كاربرد موثرى در پيشبرد مقاصد امامان داشت » « 3 » . مناطقى كه امامان معصوم عليهم السّلام در آنها وكيل و نايب داشتند ، عبارتند از كوفه ، بصره ، بغداد ، قم ، واسط ، اهواز ، همدان ، سيستان ، بست ، رى ، حجاز ، يمن ، مصر و مدائن . « 4 » تشيّع در قرن چهارم هجرى ، در شرق و غرب و تمام نقاط جهان اسلام رواج يافته و در اوج رشد و گسترش خود بوده كه قبل و بعد از آن هيچ‌گاه از چنين گسترشى برخوردار نبوده

--> ( 1 ) . ابن واضح . همام مأخذ ، ص 503 . ( 2 ) . پور طباطبائى ، سيد مجيد . تاريخ عصر غيبت ، مركز جهانى علوم اسلامى ، ص 84 . ( 3 ) . پيشوائى ، مهدى . همان كتاب ، ص 573 . ( 4 ) . رجوع شود به . رجال نجاشى ، دفتر نشر فرهنگ اسلامى وابسته جامعهء مدرسين ، قم ، 1404 ه . ص 344 ، 797 ، 798 ، 799 ، 800 ، 825 ، 847 .